Kraj preszowski, kraj koszycki oraz Rada Obwodu Zakarpackiego tworzą Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej Vihorlat. Ma to być pierwsza słowacko-ukraińska struktura tego typu i narzędzie do realizacji wspólnych projektów po obu stronach granicy Unii Europejskiej. Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej to mocniejsza i bardziej zaawansowana forma współpracy, niż zwykły euroregion. Tym samym Słowacja wyrasta na lidera współpracy transgranicznej z Ukrainą, wychodząc na dużo wyższy poziom, niż istniejące na polsko-ukraińskiej granicy euroregiony „Bug” i „Karpaty”, których działalność jest w ostatnim czasie głównie kurtuazyjna.
Dokumenty założycielskie Europejskiego Ugrupowania Współpracy Terytorialnej Vihorlat, po słowacku EZÚS Vihorlat, podpisano 6 lipca w Preszowie. Sygnatariuszami byli przewodniczący kraju preszowskiego Milan Majerský, przewodniczący kraju koszyckiego Rastislav Trnka oraz przewodniczący Rady Obwodu Zakarpackiego Roman Saraj.
Nowe ugrupowanie ma objąć współpracą trzy regiony: po stronie słowackiej kraj preszowski i kraj koszycki, a po stronie ukraińskiej obwód zakarpacki. Formalna siedziba EZÚS Vihorlat ma znajdować się w Preszowie, przy ul. Levočskiej 1. Nazwa nawiązuje do pasma górskiego Vihorlat, położonego we wschodniej Słowacji i geograficznie związanego z pograniczem ukraińskim.
Jak podkreślają inicjatorzy, nie chodzi o kolejną deklarację o dobrym sąsiedztwie, lecz o strukturę, która ma mieć osobowość prawną i zdolność do prowadzenia projektów. Po rejestracji ugrupowanie będzie mogło korzystać z programów współpracy terytorialnej, funduszy Unii Europejskiej, innych inicjatyw międzynarodowych, a także realizować projekty finansowane z wkładów własnych członków lub innych źródeł.
„EZÚS Vihorlat jest pierwszym takim ugrupowaniem w ramach współpracy słowacko-ukraińskiej z partnerem ukraińskim na poziomie regionu” — powiedział Ján Kocák, kierujący w kraju preszowskim wydziałem zarządzania projektowego.
Wśród planowanych obszarów współpracy wymieniane są m.in. rozwój regionalny, infrastruktura drogowa i rowerowa, turystyka, transport publiczny, gospodarka, innowacje, nauka, badania, ochrona środowiska, edukacja, opieka zdrowotna i społeczna, kultura, sport, ochrona przyrody oraz wzajemna pomoc w przypadku klęsk żywiołowych i katastrof.
Pierwszym zadaniem ugrupowania ma być przygotowanie wspólnej strategii rozwoju dla trzech zaangażowanych regionów. Dopiero na jej podstawie mają zostać określone konkretne priorytety, lista projektów oraz ich harmonogram finansowy i czasowy.
Przewodniczący kraju preszowskiego Milan Majerský określił powstanie ugrupowania jako „nowy rozdział stosunków słowacko-ukraińskich”. Według niego Vihorlat ma być „realnym i nowoczesnym narzędziem”, które pozwoli wykorzystać zbudowane przez lata zaufanie do prowadzenia konkretnych działań.
Podobnie wypowiada się przewodniczący kraju koszyckiego Rastislav Trnka. Jego zdaniem udział kraju koszyckiego wynika z położenia geograficznego, powiązań gospodarczych i społecznych z ukraińskim pograniczem oraz potrzeby bardziej skoordynowanego podejścia. Trnka zaznaczył, że chodzi również o „znaczący krok ku zaangażowaniu Słowacji w odbudowę Ukrainy”.
Z perspektywy ukraińskiej ważny jest przede wszystkim szerszy dostęp do europejskich instrumentów wsparcia. Roman Saraj, przewodniczący Rady Obwodu Zakarpackiego, zwrócił uwagę, że dotychczasowa współpraca była ograniczona głównie do programów transgranicznych, takich jak Interreg i Interreg NEXT. Powstanie EZÚS ma — według niego — otworzyć drogę do znacznie większej liczby programów europejskich. Saraj nazwał podpisanie dokumentów „historycznym dniem” i wyraził nadzieję, że umowa „nie pozostanie tylko na papierze”.
EZÚS Vihorlat różni się od znanych na pograniczach euroregionów, takich jak Euroregion Karpacki czy Euroregion Bug. Euroregiony są przede wszystkim platformami współpracy samorządów, organizacji i instytucji, działającymi najczęściej przez krajowe stowarzyszenia lub porozumienia. Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej jest natomiast unijną formą prawną. Może tworzyć jedną wspólną strukturę dla partnerów z różnych państw, posiadającą zdolność do zawierania umów, zatrudniania pracowników i prowadzenia projektów.
W tym sensie Vihorlat nie zastępuje istniejących euroregionów, lecz uzupełnia dotychczasową architekturę współpracy transgranicznej. Jest węższy terytorialnie niż Euroregion Karpacki, ponieważ obejmuje tylko wschodnią Słowację i Zakarpacie, ale ma być bardziej operacyjny i nastawiony na wdrażanie projektów.
Powstanie ugrupowania wpisuje się w szerszy kontekst współpracy Słowacji i Ukrainy po rosyjskiej inwazji oraz w przygotowania do powojennej odbudowy Ukrainy. Dla Zakarpacia może to być narzędzie silniejszego powiązania z sąsiednimi regionami Unii Europejskiej. Dla wschodniej Słowacji — szansa na nowe projekty infrastrukturalne, gospodarcze i społeczne na obszarze, który od lat pozostaje jednym z kluczowych pograniczy UE.
Ugrupowanie nie jest jeszcze w pełni operacyjne. Po podpisaniu dokumentów założycielskich konieczna jest procedura zatwierdzenia i rejestracji po stronie słowackiej, w tym zgoda Ministerstwa Inwestycji, Rozwoju Regionalnego i Informatyzacji Republiki Słowackiej. Ambicją inicjatorów jest, aby EZÚS Vihorlat rozpoczął działalność do końca roku.
Jakub Łoginow
Ważne tematy wymagają żmudnej pracy, która nie zawsze jest doceniana. Postaw kawę dla Jakub Łoginow – Lepszy transport publiczny – buycoffee.to i wspieraj ten portal – z góry dziękuję!
Równie ważną formą wsparcia finansowego portalu jest zakup ebooków z poniższej listy. Wpływy ze sprzedaży pozwalają na utrzymanie tej strony oraz na pokrycie kosztów funkcjonowania portalu i nie tylko.
Słowackie Tatry i inne góry transportem publicznym
Nieznany sąsiad. Podręcznik współpracy polsko-słowackiej
Białoruskie notatki. Czego się boi Łukaszenka?
Bratysława i Wiedeń. Przewodnik po sercu Europy
Nauka języków obcych:
Podręcznik języka ukraińskiego
Podręcznik języka białoruskiego
Podręcznik czeskiego słownictwa